Groot Trek 175 jaar: achtergrond en actualiteit
Maart 19, 2013
Kerkenberg tot Bloedrivier
Maart 25, 2013

Door prof. Jacques van der Elst, voorzitter Afrikaanse Taal Raad (ATR) en vicevoorzitter FAK  – Maart 2013

In november heeft president Jacob Zuma een nieuwe Taalwet ondertekend. De minister van Kunst en Cultuur en zijn taaldirectoraat, onder leiding van dr. M. Joweni, hebben nu de taak om binnen het kader van deze wet taalrichtlijnen op te stellen voor staatsentiteiten.
De wet is hangende terwijl er in een periode van nu nog minder dan 14 maanden, met inzetten van het publiek het een en ander vast zal worden gelegd. De Taalwet dient namelijk momenteel slechts als een raamwerk met bepaalde grondbeginsels die nog met praktische bepalingen “aangekleed” moeten worden. Het is de vraag of dit aan het bovengenoemde Taaldirectoraat moet worden overgelaten of dat het publiek nu daadwerkelijk moet toetreden tot het debat over de Taalwet. Wie moet de inzetten leveren? Waarop kan het Afrikaans bijvoorbeeld aanspraak maken, ingevolge de Taalwet, als hij rechten wil bedwingen voor deze taal?

De Afrikaanse Taalraad (ATR) heeft het initiatief genomen een kenner van het internationale taalrecht te raadplegen en hem gevraagd om vast te stellen of de nieuwe Taalwet wel voldoende waarborg biedt voor een rechtvaardige bedeling van de talen in Zuid-Afrika. Professor Fernand de Varennes uit Perth, Australië, heeft een bijna 160 pagina tellend omvattend en vergelijkend verslag opgesteld voor de ATR waarbij vergelijkende taalbedelingen in landen als Singapore, Canada en Ierland zijn betrokken. De Varennes heeft brede ervaring met taalpraktijken in onder andere België en Afrikalanden zoals Mali en Ethiopië.

In zijn omvangrijke commentaar op Zuid-Afrika’s Taalwet stelt De Varennes dat taal niet slechts een culturele of symbolische bate is. Taal is ook verbonden aan macht. Een nationale regering kan door taalbesluiten bepalen of de belangen van zijn/haar burgers ingesloten of buitengesloten worden en of een taalgroep in zijn geheel taalgewijs ontmachtigd wordt. Wanneer een regering bepaalt dat burgers slechts één taal hoeven te kennen en als die burgers slechts één taalvoorkeur hebben, kan dit leiden tot nationale spanning en conflict, een situatie waarvan de ernst niet moet worden onderschat.

Het onrechtvaardig en disproportioneel benutten van een of meer officiële talen in een land leidt tot wrok, haat en woede, wat de stabiliteit van een land volledig kan ondermijnen, zegt De Varennes in zijn verslag. Het is niet uitgesloten dat dit in Zuid-Afrika het geval is. Trouwens, is het niet al in ons land bezig om te gebeuren dat talen een twistappel zijn geworden die niet al overal op de voorgrond treedt en emoties opjaagt? Vooral de Afrikaanse taalbewusten hebben zich al verschillende keren tot het hof gewend om taalzaken ten opzichte van scholen (bijvoorbeeld over moedertaalonderwijs) en andere instellingen te laten beslechten.

Onvrede en instabiliteit over taal is in Zuid-Afrika een gegeven, bij vergelijking van deze taalsituatie met die van een land als Zwitserland, waar vier talen gebruikt worden voor officiële en nationale regeringsdoeleinden. Desondanks is het een van de meest stabiele landen wat betreft taal in Europa en wereldwijd. India, Canada en België zijn landen met veeltalige bedelingen in belang van vrede en stabiliteit. Klaarblijkelijk zijn er ook in India, een land met 30 officiële talen, bevredigende oplossingen gevonden voor de taalproblematiek: indien meer dan 30 procent van de inwoners van een provincie sprekers van een taal is, wordt dit beschouwd als beduidend en wordt zo’n taal bestempeld als officiële taal. De Varennes voegt hier wel aan toe dat India een enorme bevolking heeft en dat Tamil miljoenen sprekers heeft, maar proportioneel gezien een minderheid vormt en dus ook als een minderheidstaal beschouwd wordt.

Het voornaamste bezwaar van prof De Varennes tegen de nieuwe Taalwet ligt voor hem bij het monitoren van de taalbedeling in een land. Om het hof te gebruiken om een rechtvaardige taalbedeling af te dwingen, vindt hij niet ongewoon. Toch pleit hij eerder voor een degelijk functionerend onafhankelijk officieel taaltribunaal met afdwingbaar wettelijk gezag dat alle domeinen van taalgebruik of –misbruik kan behandelen. De Varennes meent dat de Pan Suid-Afrikaanse Taalraad (PanSat) de rol van zo’n tribunaal zou kunnen vervullen. Zijn afleiding is echter dat PanSat een tandeloos lichaam is dat er in wezen voor is om het gebruik van talen (en veeltaligheid) te bevorderen, maar dat geen gezag heeft om een rechtvaardige taalbedeling af te dwingen. Taalbevordering is volgens De Varennes een te passief soort gezag en opdracht voor zo’n belangrijk lichaam.

Een lichaam zoals PanSat moet volgens de wet bekleed worden met onafhankelijke en afdwingbare machten en duurzame financiering krijgen zodat hij met gezag leiding kan geven over taalzaken. PanSat behoort ook de rol van een appèllichaam te kunnen vervullen waar de gewone man kan gaan klagen als hij meent dat zijn taalrechten benadeelt worden. Het lijkt overigens alsof de staat PanSat aan de kant heeft geschoven.

Om terug te komen op de beginvraag over de nieuwe Taalwet. Wat moet er gedaan worden rondom de nieuwe Taalwet? De Taalwet is ondertekend door de president – dit verschaft een richtlijn voor het bepalen van het taalbeleid van staatsentiteiten: staatsdepartementen, provincies en gemeentes – misschien ook voor staatsinstellingen zoals energiemaatschappij Eskom, spoorwegmaatschappij Transnet, telefoonmaatschappij Telkom en luchtvaartmaatschappij SAL.

Er zijn twee rationele richtlijnen die volgens De Varennes dominant behoren te zijn bij het bepalen van een taalbeleid: territorialiteit en proportionaliteit.

Territorialiteit houdt verband met de werkelijke taalbedeling in een bepaald gebied. Het zou bijvoorbeeld dom zijn om Zulu tot officiële taal te verklaren in de Noord-Kaap, waar de meerderheid van de inwoners (bijna 54 procent) Afrikaanssprekend is. De geografische omstandigheden rechtvaardigen normaal gesproken zo’n bepaling niet. Proportionaliteit houdt weer verband met de verhoudingen van aantallen sprekers in een bepaalde opzet. Wie worden er bediend door een bepaalde statutaire dienstverschaffer zoals een provincie of gemeente? Wat zijn de verhoudingen in getallen van de verschillende taalgroepen? De Varennes beschouwt de territoriale benadering als de meest effectieve en objectieve manier waar een taalbeleid op gebaseerd kan worden.

Met in achtneming van mogelijke variaties en afwijkingen zouden proportionaliteit en territorialiteit een belangrijke basis kunnen verschaffen voor het bepalen van een gezond en rechtvaardig taalbeleid.

Zullen de minister van kunst en cultuur en zijn taaldirectoraat de politieke wil hebben om bovengenoemde richtlijnen toe te passen? Of gaan de tentakels van politieke onwilligheid en het blindstaren op de monocultuur van het Engels weer eens gezond verstand en inzicht overschaduwen? Hoe gaan de inzetten van het publiek verwerkt worden? Het verslag van De Varennes is door een afvaardiging van de ATR officieel overhandigd aan de minister en het taaldirektoraat van het departement en het zal voor de minister de moeite waard zijn om hiervan kennis te nemen.

Sprekers van de verschillende talen in ons land moeten maar hun zegje zeggen en de fora gebruiken die er voor hen geschept zijn. Wat betreft het Afrikaans duiden de cijfers van de recente volkstelling – tegen de verwachting in – erop dat het aantal Afrikaanssprekenden toegenomen is en dat het Afrikaans opnieuw geïdentificeerd is als de derde grootste huistaal van Zuid-Afrika. Dit verschaft genoeg redenen om de norm van proportionaliteit toe te passen bij het bepalen van een nationaal en plaatselijk taalbeleid. Daarbij is het Afrikaans, dus ook territoriaal gezien, de taal die over de lengte en breedte van het land gesproken wordt.

Volgens aanduidingen kan het publiek nog tot april 2014 commentaar leveren. Er zijn dus nog 13 maanden over: de uitdagingen aan de sprekers van verschillende talen om een vaste plaats in de toekomst te bedingen zijn er. De regering verdient een duwtje in de rug en heeft de kans om tot heil van het land een rechtvaardige taalbedeling te scheppen. Dat zal bijdragen tot een stabieler en vreedzamer Zuid-Afrika.

Comments are closed.

error: Content is protected !!